BİR ÖLÜM KUŞU YANLIZLIĞI-HAŞHAŞ SORUNU
“New York’ta günde 3 eroinman ölüyormuş…”
Yukarıdaki cümleye dikkat buyurun; Türkiye bu cümleyle birlikte yasadışı uyuşturucunun kaynaklarından biri olarak suçlanmıştır. Oysa o tarihte yapılan üretim tamamen yasal kaçakçılık?
12 Mart 1971 Muhtırası sonrası kurulan ve başında İ.Nihat Erim’in yer aldığı dönemin Askeri Cunta ( sözde bağımsız(!) Hükümeti tarafından 26 Haziran 1971t arih ve 7-2654 sayı numaralı kararname ile haşhaş ekimine tamamen yasak getirilmiştir. Bu bağlamda; Toprak Mahsulleri Ofisi’nin (TMO) 2016 yayınladığı Haşhaş Raporunda ise Türkiye’nin tamamen üretimden çekildiği 1071-1974 tarihlerde afyon-haşhaş üreten diğer ülkelerin, üretimini artırdığı hatta yeni üretim yapan ülkelerin ortaya çıktığı yer almaktadır.
Afyonun anavatanı sayılan Türkiye’de, 1933 yılına kadar afyon ekimi serbestken, aynı yıl çıkarılan 2253 sayılı kanun ile Uyuşturucu Maddeler İnhisar Dairesi kurularak ve bakanlar kurulu kararıyla 17 ille ekim sınırlandırılmıştır. 1938’de TMO kurulması ile de uyuşturucu madde tekeli bu kuruma verilmiştir. 1959’da 7368 sayılı Haşhaş Ekiminin Kontrolüne dair kanun ve üretilen haşhaşın tamamının ihraç edilmesi, yasal taleplerin karşılanması gibi amaçlarla ekilebilir il sayısı 42 ile çıkarılmıştır(1960). 1974 yılına gelindiğinde ise yasaklama 7/8522 sayılı bakanlar kurulu kararı ve ilaç hammaddesinin sağlanması, geçim sıkıntısı çekmekte olan çiftçinin yaşam koşullarının düzeltilmesi gibi amaçlar gerekçe gösterilerek Afyon, Burdur, Denizli, Isparta, Kütahya, Uşak ve Konya’nın 4 ilçesinde bulunduğu 7 ilde tekrar ekim tekrar başlatılmıştır. Yalnız, kapsül çizimi yasak ve ekim kontrollüdür. Ülkemizde 3298 sayılı Uyuşturucu Maddeler ile İlgili kanun ve 12850 sayılı Yönetmelik ile haşhaş ekimi halen yapılmaktadır.
Yasaklamadan hemen sonra 1,5 milyon ailenin sosyo-ekonomik olarak etkilendiği gerek o dönem yayınlanan Hikmet Çetinkaya’nın röportaj dizisinde gerekse de yıllar sonra TMO yayınladığı raporlarında yer almıştır. Haşhaş üreterek geçimini sağlayan ailelerin özelliklede dağ-orman köylüsü olanların alternatif ürün arayışını ve çaresizliğini bir düşünün isterim..Zira ektiği haşhaşı seyreltir pazarda sebze olarak satar, kendi tüketir. Kapsülünü devlet alır tıpkı sakızı gibi..Sapı onun yakacağıdır, satarsa onu da satar. Tohumundan çıkardığı yağ ki tohumunun %50’i yağdır, yemeklerinde kullanır ya da satarak geçimine katkı koyar, küspesini hayvan yemi yapar veya kendi tüketir. Bilen bilir pekmez ile haşhaş sürtmesinin doyulmaz lezzetini. Peki ya asıl sorun işsizlik? Şehre ya da Almanya’ya göç katar katar! Dağ köylerinde çiftçinin 2 da kadar düşen arazi varlığını, o dönem; yollarının, sularının, hatta okullarının,..sağlık hizmetinin olmadığını da hatırlatmakta yarar olacaktır. Çiftçiye ektirmeyince o zarar etti, peki ya devlet? Dönemin Tarım Bakanı Orhan Dikmen’in” haşhaş ekiminin yasaklaması ile uğradığımız zarar 400 milyar dolardır” ifadesi gün gibi güneş gibi ortada.
TBMM vekillerine o dönem 14 ilin tarım odalarının
hazırladığı rapor sunulmuş, basit bir hesaplamada raporda yerini almıştır.
Hesaba göre 1 da 40-150 kg tohum, 0,5-3 kg afyon sakızı, 100-600 kg kuru sap
elde edilir. Sakızın kilosu 90 TL, Kapsülü-küspesi-sapı..ile
dekara ortalama 650-700 TL getirdiği ifade edilmiştir. Günümüzdesulu tarımda dekara 120-200 kg tohum
ile 100-160 kg kapsül, kuru tarımda dekara 50-120 kg tohum ve 40-110 kg kapsül
ile 300-500 kg arasında kuru sap elde edilmektedir ki kapsül kırımı yapıldığı
için saplar tarlada kalmaktadır. Fiyat ise( https://itb.org.tr/YagliTohumlarSalonulinkinden fiyatları günlük kontrol edebilirsiniz ) tohum rengine göre ortalama 15-20
TL fiyat aralığında yağlık tohum seyretmektedir. Çizilmemiş kapsülün 2016’dan bu
güne kg fiyatı 4,25 TL’ye alındığı görülmektedir.
Yasaklama sonrası haşhaş üreticisi için; üretici gelirini artırmak, ihracata dönük ve ithal ikamesini sağlayan malların üretimi, istihdam gücünü, tarımsal sanayini geliştirmek, pazarlama ve altyapı tesislerinin kurulması … gibi konularda bütçeden 6-7 milyar TL ayrılmıştır. Ekimden vazgeçirilen çiftçiye 1975 yılına kadar tek seferlik tazminat ödemesi yapılması planlanmıştır. Ziraat Mühendisleri Odası( ZMO) ise haşhaş ekimin yasaklanma değil sorunların çözümü için 1-lisanslı üretim, 2-çizilmemiş kapsül ve kağıt sanayisi için sap alımı, 3- afyon alkolidleri ve yağ ekstraksiyon fabrikası kurulması… önerilerinde bulunmuştur. (Afyon Alkoidleri Fabrikası (AAF) 1976 yılında Afyonkarahisar Bolvadin’de temeli atılarak 1986 yılında kesin kabulü yapılmış ve üretime geçmiştir.)
Ülkemizde, Birleşmiş Milletlerin(BM)
denetiminde 70 bin hektar alanda 13 ilde yaklaşık 70 bin çiftçiye haşhaş ekimi
ve çizilmemiş haşhaş kapsülü üretimi yaptırılmaktadır. Haşhaşın ekiminden, kapsülünün TMO depolarına
teslimine kadar ki tüm tarımsal faaliyetler TMO kontrolündedir. Türkiye tıbbi
ihtiyacından arta kalanın (%95’i) ihraç etmektedir. TMO’nun 2016 raporuna göre de;
ABD ihtiyaç duyduğu hammadde ihtiyacının %80’ini ülkemizden tedarik etmektedir.
Haşhaş-afyon üreten çiftçi 1970’lerde kazandığı kadar kazanıyor
mu? Sanmıyorum. Üretimde 10-50 kg/da artış çiftçinin yüzünü güldürebilir mi?.. Devlet
için ise halen ekonomik bir ürün olduğu su götürmez bir gerçek. Zira dünyanın
tıbbi amaçla ihtiyaç duyduğu miktarın %25 tek başına karşılayan ülkenin adıdır Türkiye!
…
Son olarak şunu eklemek istiyorum, Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suçla Mücadele Dairesinin (UNODC) verilerine göre 2017 yılında ABD uyuşturucu madde kullanımından ölen ne tesadüf ki 70 bin kişidir. Bu şu demek günde ortalama 190 kişi hayatını kaybetmektedir! Ve evet, biz halen suçlu ülkeyiz, neden mi? Onu da ben yazmayayım, Avrupa Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi tarafından (EMCDDA) hazırlanan raporunun ve politik bir süreç analizinin linkini verdimisteyen lütfen okusun.. Ya da okumaya üşenenler için yazalım “kaçakçılıkta transfer ülke” sıralamasında başı çekiyormuş..muşuz!
n.aydemir
2 Şubat 2020-Denizli [email protected]
Kaynaklar;
(1)Toprak Bizim
Canımız-Hikmet çetinkaya-İleri Yayınları Röportaj Dizisi-Şark
Matbaası-1973-Ankara –sayfa: 43-68-Haşhaş Öldü Biz Öldük
http://www.tmo.gov.tr/Main.aspx?ID=147 http://www.tmo.gov.tr/Upload/Document/hashastohumsatissartlari2019.pdf
http://www.zmo.org.tr/mevzuat/mevzuat_detay.php?kod=137
http://www.tmo.gov.tr/Upload/Document/hashassektrraporu.pdf
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/68449
https://www.dw.com/tr/bm-raporu-uyu%C5%9Fturucu-t%C3%BCketiminde-rekor-art%C4%B1%C5%9F/a-49359339
