Hikayeler Betonla Yazılamaz (!)

Aşağıda okuyacağınız satırlar yitip gitmekte olan bir kentin hikayesidir.

Parsel parsel yağmalanan bir coğrafyanın hüzünlü ve içler acısı öyküsüdür. 

 

MÖ 5'nci yüzyıldı.

Milet(Aydın) kenti Persler tarafından yıkılmış, yerle bir edilmişti.

Miletliler Pers istilası bittikten sonra kenti yeniden kurmuya karar verdiler.

Bir plan gerekiyordu.

İşte o anda tarihin ilk kent planlayıcısı çıktı ortaya; Tiryes Hippodamos.

Hippodamos müthiş bir plan yaptı.

Literatüre ızgara plan diye geçen bu sistem Milet'i döneminin en uygar kenti yaparken, diğer antik şehirlere de örnek oldu. 

 

Tarih MÖ. 4'dü.

Dorlar Ege ile Akdeniz'in buluştuğu Datça yarımadasında  muhteşem bir kent kurdular.

Adını Knidos koydular.

Şehir planlaması muhteşemdi.

Hippodamos'un ızgara plan düzenine göre kurulmuştu.

Geniş ana caddeler.

Caddelere dik inen sokaklar.

Hem caddeye, hem sokağa cephesi olan evler.

Doğu-batı doğrultusunda birbirine paralel dört geniş cadde, kuzey-güney doğrultusundaki bir cadde ile dik açılı olarak kesişmişti.

Arazi konumuna uygun bir biçimde cadde ve sokaklar bazen merdivenle, bazen de dik olarak birbirlerini kesmişlerdi.

Hakça ve adaletli bir şehir planıydı.

Knidos bu kent planıyla çağının en önemli bilim, sanat, kültür ve ticaret merkezi oldu..

Güzel kokulu ağaçlarla yemyeşildi.

Daima çiçek açan ve yemiş veren mersin ağaçlarıyla çevriliydi.

Defnenin anavatanıydı.

Tarihçi Lusien'e göre, buradaki ağaçların hiçbirisi yaşlanmıyor, hep genç kalıyordu.

İki tiyatrosu vardı.

Gezegenlerin hep aynı yörüngede hareket eden yuvarlak cisimler olduğunu ilk söyleyen astronom, matematikçi ve filozof Eudoxus,  döneminin en iyisi,  Çıplak Afrodit Heykeli ile bilinen yontucu Praxiteles, diğer ünlü heykeltıraşlar Skopas, Bryaxis ile dünyanın yedi harikasından biri olan Mısır’daki İskenderiye Feneri’nin mimarı Sastratos, doktor Euryphon ve ünlü ressam Polygnotos Knidos'da yaşamıştı. 

 

Yıl 1615'di.

Amerika Kıtasındaki Hollandalılar Kuzey Atlantik kıyısında bir kent kurdular.

Adına New Amsterdam koydular.

Kent Knidos'un şehir planlamasına göre kurulmuştu. Knidos'un yerleşimi uygulanmıştı.

Izgara plandı ve hakça bir yerleşimdi.

Kent 1664 yılında Birleşik Krallığa geçince New York adını aldı.

New York bugün dünyanın en önemli bilim, sanat, kültür ve ticaret merkezlerinden biri.

Özgürlük Heykeli, Empire State Binası, Central Park ve Times Meydanı, Modern Sanat Müzesi, Guggenheim Müzesi ve Modern Tarih Müzeleri her yıl milyonlarca turist çekiyor. 

 

Yıl 1862'ydi.

Ortaçağdan kalma Paris adeta bir bataklığı andırıyordu.

Plansız yapılanma, dar sokaklar, altyapı eksikliği, su ve kanalizasyon sorunu yaşamı zorlaştırıyordu.

Üstelik açlık kol geziyordu.

Yoksul halk isyanlardaydı.

Her yerde direniş vardı.

Devlet güçleri dar sokaklarda direnişçilere müdahale edemiyordu.

İmparator III.Napolyon Paris'in yıkılıp yeniden yapılmasını istedi.

Meydanları, geniş caddeleri, ulaşımı ve altyapısı olan bir kent.

Kent yöneticisi ve şehir planlamacısı Georges Eugene Haussmann'ı görevlendirdiler.

Haussman Napolyon'un nasıl bir kent istediğine ilişkin sözlerini dinledikten sonra şu cevabı verdi.

“Yüce imparatorum, en ufak bir kuşkunuz olmasın ki, yepyeni bir Paris yaratacağım. Antik çağın kentçilik harikası  Cnide kadar güzel, görkemli ve zengin bir başkentimiz olacak”

Haussman'ın Cnide dediği yer Knidos'tu.

Fransızlar Knidos'un kent planlamasını örnek alarak Paris'i yeniden inşa ettiler.

Paris bugün Avrupa'nın en önemli kültür sanat merkezlerinden biri. 

 

Yıl 2023.

Knidos'un doğduğu topraklarda bugün Datça var.

Datça'nın doğal güzelliklerini, bereketini, kültürünü anlatmaya gerek yok.

Türkiye'nin ender kalan cennetlerinden biri.

Öyle bir yarımadaki burası, Sakar'dan bakınca gök mü aşağıda, deniz mi yukarıda, anlayamazsın ilk bakışta.

Ama ya yerleşimi, mimarisi, şehir planı, görsel çekiciliği.

İşte onu hiç sormayın.

Datça ne acı ki, her geçen gün plansızca, hukuk dışı projelerle, kaçak inşaatlarla betonlaşıyor. Yağmalanıyor, talan ediliyor.

Bu coğrafyaya hiç yakışmayan ucube, içler acısı bir beton yığıntısı görünümünde.

İmar, kent planı, yasa, hukuk, adalet hak getire.

Datça yağma Hasan'ın böreği adeta.

Bal tutan parmağını yalıyor.

 

Bu işin ilk sorumlusu  "işbilen değil" "işini bilen" yöneticiler.

Düşünebiliyor musunuz, imardan sorumlu yöneticiler kaçak ev, kaçak havuz yapabiliyor.

İmara açılacak arsaların ucuz fiyatlarla üstüne çöreklenebiliyor.

Onlarca kaçak bungalov ve tiny house'lara ahbap çavuş ilişkileri nedeniyle göz yumuluyor.

Cennet koylara foseptik sızarken, millet "altyapı" diye inlerken, "işini bilen"lerin satmak için yaptığı villalara yıldırım hızıyla altyapı götürülebiliyor.

Tarım arazileri Ankara'dan özel onayla imara açılabiliyor.

Hangisini sayayım ki.

Bunlar herkesin gözleri önünde oluyor.

Hoyratça, pervazsızca.

Öyle haberler alıyorum ki, gelecek adına çok vahim.

Koylar, meydanlar, hatta boğa güreşlerinin yapıldığı arsa bile sermayenin hedefinde.

Bu ilkel yönetimin ikinci sorumlusu da bizleriz. 

Meclisi müteahhit hegemonyasına teslim eden hepimiziz.

Tiyatro sanatçısı Levent Üzümcü geçtiğimiz yıllarda Datça'daki beton istilasına dikkat çekmek için bir uyarı tweeti atmıştı.

Datça'ya hiç yakışmayan fotoğraflarla

"Akıllı olmak lazım" diye yazmıştı.

 

Önümüzde yerel seçimler var.

Gerçekten akıllı olmak lazım.

Yerel yönetimi "işini bilen" değil, "iş bilen" isimlere teslim etmek gerekiyor.

Cepsel değil, fikirsel bakımdan güçlü ekibi olan, gerçekçi projelere imza atan, toplumu yerli ve yerleşik diye ayırmayan, ahbap çavuş ilişkilerine girmeyen, vizyon sahibi, idealist bir yönetime ihtiyaç var. 

Datçalı Mart 2024'teki seçimde ya elini taşın altına koyacak, ya da taşın, toprağın altında kalacak. 

 

Günümüzde "kent kimliği" denilen bir kavram var.

Bir kentin kimliği, orada yaşamış ve yaşayan insanların yüzlerce yıl dokudukları birikimlerin dışarıdan gelenlere yaşattığı duygunun simgesidir.

Kent kimliği, ticari bir üründen farklı olarak yaşatan, yaşatılan, geçmişten bugünkü duygulara ve gelecek beklentilerine köprü kuran bir olgudur.

Ve bir kentin kimliğini o kentin hikayesini belirler.

Hikayesi olmayan kent, sıradan bir yerleşkeden öteye gidemez.

 

Bana söyler misiniz Datça'nın hikayesi nedir?

Bunca kültürel, sanatsal birikimine, doğal güzelliklerine, arkeolojik değerlerine rağmen sadece beton mudur?

Olmamalı.

Çünkü hikayeler betonla yazılamaz.

Betonla yazılırsa da, o hikayeyi kimse okumaz.

Artık Datça'ya yeni bir hikaye yazma zamanı gelmedi mi?

Üstelik bu coğrafyada o hikayeyi yazacak birikim de var.

Rantsız, betonsuz hafta sonları.

(Resim: Mimar Haydar Dışbudak 

Dip not: Bu yazıdan sonra çok kişinin "ya belediye başkanlığına, ya meclis üyeliğine soyunuyor" diyeceğini biliyorum. Böyle bir niyetim hiç olmadı, bundan böyle de olmayacak. Gazeteciyim ve gazeteci kalacağım. Yerel seçimler yaklaştıkça da iyi, kötü gelişmeleri aktacağım. Gerisi laf-ı güzaf.